Komentarz do orzeczenia NSA sygn. akt IIGZ 374/12 dotyczącego obowiązku zawieszenia postępowania w przypadku śmierci strony

Data publikacji: 27 lutego 2013, źródło: dodatek do Dziennika Gazeta Prawna "Prawnik", Autor: Dr Tomasz Filipowicz

NSA w postanowieniu z dnia 11 grudnia 2012 r. (sygn. akt II GZ 374/12) sformułował tezę, zgodnie z którą „W razie śmierci strony sąd ma obowiązek zawieszenia postępowania na podstawie art. 124 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej jako „p.p.s.a.”), chyba że przed wydaniem postanowienia w tym przedmiocie zgłosili się lub zostali wskazani następcy prawni zmarłej strony. Zatem jeśli sąd ma wiedzę o wszystkich następcach prawnych zmarłej strony, to nie ma podstaw prawnych do zawieszenia postępowania na podstawie art. 124 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w związku ze śmiercią strony.”.

W związku z powyższym stanowiskiem Sądu powstają wątpliwości co do tego, jakie czynności strony (jej następców prawnych, pełnomocników) powinny zostać podjęte aby uniknąć zawieszenia postępowania sądowego z urzędu.

Sąd w swym orzeczeniu daje pewną wskazówkę sugerującą, w jakich sytuacjach do zawieszenia postępowania sądowego w przypadku śmierci strony dojść z urzędu nie może. W tym celu Sąd przywołał art. 128 § 1 pkt 1 p.p.s.a., zgodnie z którym „Sąd postanowi podjąć postępowanie z urzędu, gdy ustanie przyczyna zawieszenia, w szczególności: w razie śmierci strony - od dnia zgłoszenia się lub wskazania następców prawnych zmarłego albo od dnia ustanowienia we właściwej drodze kuratora spadku”.

Bez wątpienia przepis art. 124 § 1 pkt 1 p.p.s.a. nakłada na sąd obowiązek zawieszenia postępowania w razie stwierdzenia, że zaistniała przesłanka do tego zawieszenia tj. fakt że strona zmarła. Zawieszenie to trwa do czasu wstąpienia w miejsce zmarłego do postępowania następców prawnych, którzy zgłoszą się sami lub zostaną wskazani. Zgłoszenie się lub wskazanie następców prawnych zgodnie z art. 128 p.p.s.a. skutkuje podjęciem zawieszonego postępowania. Zdarzają się przypadki, że następcy prawni zgłoszą się lub zostaną wskazani jeszcze przed podjęciem przez sąd postanowienia o zawieszeniu. W takiej sytuacji bezprzedmiotowe byłoby wydanie postanowienia o zawieszeniu postępowania. Taki przypadek rozpatrywał WSA w Łodzi w sprawie sygn. akt III SA/Łd 240/12, który postanowieniem z dnia 17.09.2012 r. zawiesił postępowanie w związku ze śmiercią strony (stwierdzoną aktem zgonu) pomimo, iż niezwłocznie po dostarczeniu temu sądowi aktu zgonu, zgłosił się następca prawny zmarłego (syn) wskazując, iż następcą prawnym jest również jego siostra. Udokumentował fakt następstwa prawnego dowodem – kserokopią aktu notarialnego - protokołu dziedziczenia, z którego wynika, że zarówno osoba zgłaszająca się jak i osoba przez nią wskazana, są jedynymi następcami prawnymi zmarłego. Naczelny Sąd Administracyjny, w wyniku rozpoznania zażalenia na powyższe postanowienie WSA orzekł, iż w takim stanie rzeczy WSA nie miał obowiązku wynikającego z art. 124 § 1 pkt 1 p.p.s.a. zawieszenia postępowania z urzędu, a nawet wręcz takiego postanowienie nie powinien wydawać, bowiem miał wiedzę o wszystkich następcach prawnych zmarłej osoby.

NSA opierając się na tym przepisie uznał, że przyczyna zawieszenia postępowania z urzędu (w przypadku śmierci strony) odpada, gdy przed wydaniem orzeczenia w przedmiocie zawieszenia postępowania „zgłosili się lub zostali wskazani następcy prawni zmarłej strony”. Powyższe twierdzenie wiąże się z oceną dwóch zasadniczych sytuacji, mianowicie kiedy z punktu widzenia przepisów prawa doszło do „zgłoszenia się następców prawnych” a kiedy nastąpiło „wskazanie następców prawnych”.

Niewątpliwie określenie „zgłoszenie się” następców prawnych wskazuje, że chodzi o inicjatywę podjętą przez samych następców prawnych zmarłej strony. Może ona polegać na złożeniu stosownego pisma procesowego, które jednak może okazać się niewystarczające dla sądu jeśli poza twierdzeniem o rzekomym następstwie prawnym nie zostaną w nim przedstawione dodatkowe okoliczności czy dowody przemawiające za istnieniem interesu prawnego zgłaszających się do sprawy osób jako następców prawnych. W mojej ocenie, takimi dowodami mogą być stosowne dokumenty wymagane w postępowaniu spadkowym, akt stwierdzający nabycie spadku. Jeśli chodzi o kwestię „wskazania następców prawnych”, chodzi tu moim zdaniem o sytuację, w której sąd został poinformowany (lub tą wiedzą już dysponuje), że istnieją następcy prawni strony zmarłej. Sądowi przedstawiono dokumenty poświadczające fakt istnienia następców prawnych i kto jest tym następcą, przykładowo w postaci stosownego orzeczenia sądu powszechnego lub aktu notarialnego w przedmiocie nabycia spadku po zmarłym, będącym stroną w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

- Jakie dokumenty trzeba dostarczyć. Czy spadkobiercy muszą oświadczyć (wszyscy, czy wystarczy jeden), aby kontynuować postępowanie? Czy wszyscy spadkobiercy powinni działać wspólnie w tym zakresie? Czy sąd musi mieć wiedzę o wszystkich spadkobiercach?

Może budzić pewne wątpliwości teza Sądu wskazująca, że „jeśli sąd ma wiedzę o wszystkich następcach prawnych zmarłej strony, to nie ma podstaw prawnych do zawieszenia postępowania na podstawie art. 124 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w związku ze śmiercią strony. Może się bowiem zdarzyć, że następców prawnych strony zmarłej jest bardzo wielu bądź ich krąg nie jest łatwy do ustalenia, co powoduje, że prowadzone jest stosowne postępowanie zmierzające do ustalenia kręgu następców prawnych osoby zmarłej.

Powyższe stwierdzenie Sądu nie można być jednak uznane za przypadkowe. Zawieszenie z urzędu postępowania na podstawie art. 124 § 1 pkt 1 p.p.s.a. może nastąpić dopiero wówczas, gdy nieznany jest pełen krąg następców prawnych osoby zmarłej, której dotyczy postępowanie. Z orzeczenia NSA wynika, że bezprzedmiotowe jest zawieszenie postępowania skoro przed wydaniem stosownego w tym względzie postanowienia, sąd powziął już wiedzę o wszystkich następcach prawnych zmarłego. A contrario sąd zobowiązany jest zawiesić postępowanie wówczas gdy wszyscy następcy prawni zmarłego nie zgłosili się jak też nie zostali wskazani przed rozstrzygnięciem w kwestii zawieszenia postępowania. Jeżeli więc ze zgłoszenia się następcy prawnego lub zgłoszenia następców prawnych nie wynika, że są to wszyscy następcy prawni zmarłego, sąd ma obowiązek zawiesić postępowanie z urzędu.

- Jak długo może trwać zawieszenie postępowania przed sądem?

Zawieszenie postępowania z urzędu na skutek śmierci strony nie może trwać bez jakichkolwiek ograniczeń w czasie (w nieskończoność). W literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, że przed podjęciem takiego postanowienia Sąd wzywa zarządzeniem skarżących, organ, uczestników do ustalenia następców prawnych zmarłej strony. Może zaistnieć sytuacja braku możliwości ustalenia następców prawnych. Skutkuje to postanowieniem o zawieszeniu postępowania co musi być jednak poprzedzone podjęciem przez sąd czynności zapewniających stronom inicjatywę w tym względzie a jeżeli chodzi o uczestnika postępowania, ustaleniem czy miał on rzeczywiście interes prawny.

Do góry

© Copyright 2016 Kancelaria Radców Prawnych Filipowicz Buliński